Liczba odwiedzin: 27721
» Korespondencja Jana Dantyszka
Copyright © Pracownia Edytorstwa ┼╣r├│de┼é i Humanistyki Cyfrowej AL UW

Wszelkie prawa zastrze┼╝one. Zabrania si─Ö kopiowania, redystrybucji, publikowania, rozpowszechniania, udost─Öpniania czy wykorzystywania w inny spos├│b ca┼éo┼Ťci lub cz─Ö┼Ťci danych zawartych na stronie Pracowni bez pisemnej zgody w┼éa┼Ťciciela praw.

Teksty niemieckie Jana Dantyszka ÔÇô wprowadzenie

Jan Dantyszek pos┼éugiwa┼é si─Ö w pi┼Ťmie j─Özykiem ┼éaci┼äskim, niemieckim i prawdopodobnie tak┼╝e sporadycznie polskim. W Korpusie Tekst├│w i Korespondencji Jana Dantyszka zarejestrowano 957 list├│w i 42 oficjalne dokumenty napisane przez Dantyszka w j─Özyku niemieckim. Liczby te nieco przewy┼╝szaj─ů liczb─Ö list├│w (777) i dokument├│w (36) ┼éaci┼äskich jego pi├│ra.

Najstarszy niemiecki list Dantyszka pochodzi z 1500 roku i jest pierwszym znanym nam tekstem jego autorstwa. Dotyczy┼é on spraw rodzinnych i by┼é skierowany do rady miejskiej Gda┼äska. Podczas wieloletniej s┼éu┼╝by dyplomatycznej Dantyszka, trwaj─ůcej do sierpnia 1532, w jego korespondencji dominowa┼éa jednak ┼éacina ÔÇô z tego okresu zachowa┼éo si─Ö 198 list├│w ┼éaci┼äskich Dantyszka i 641 skierowanych do niego, podczas gdy list├│w niemieckich Dantyszka ÔÇô zaledwie 7, a skierowanych do niego ÔÇô 163. Liczba zachowanych tekst├│w niemieckich Dantyszka gwa┼étownie wzrasta wraz z jego powrotem do Polski i obj─Öciem biskupstw w Prusach Kr├│lewskich ÔÇô najpierw w Che┼émnie (1532), a nast─Öpnie na Warmii (1537).

W┼Ťr├│d niemieckoj─Özycznych korespondent├│w Dantyszka obok cz┼éonk├│w rodziny i przyjaci├│┼é znajdujemy elity polityczne Prus Kr├│lewskich (cz─Ö┼Ť─ç szlachty pruskiej, patrycjat i instytucje Gda┼äska, Torunia, Elbl─ůga, Grudzi─ůdza, Braniewa, Malborka, Reszla, Barczewa, Ornety, Che┼émna, Lubawy), kilkunastu ksi─ů┼╝─ůt niemieckich i niderlandzkich. (przy czym na szczeg├│ln─ů uwag─Ö zas┼éuguje tu intensywna wymiana korespondencji z ksi─Öciem Albrechtem Hohenzollernem i jego otoczeniem, a tak┼╝e z instytucjami Prus Ksi─ů┼╝─Öcych), oraz bankier├│w i kupc├│w. W j─Özyku niemieckim zwraca┼éy si─Ö do Dantyszka jako biskupa i przewodnicz─ůcego Rady Pruskiej, tak┼╝e osoby prywatne, prosz─ůc o wstawiennictwo lub rozstrzygni─Öcie lokalnych spor├│w prawnych.

Materia┼é ┼║r├│d┼éowy dokumentuj─ůcy niemieckie listy Dantyszka jest bardzo zr├│┼╝nicowany. Z wczesnych lat (do 1533 roku) zachowa┼éy si─Ö niemal wy┼é─ůcznie czystopisy. Od roku 1534, do roku 1547 w┼Ťr├│d zachowanych prymarnych przekaz├│w ┼║r├│d┼éowych dominuj─ů w┼éasnor─Öczne bruliony, pojawiaj─ů si─Ö jednak tak┼╝e czystopisy i kopie kancelaryjne. U schy┼éku ┼╝ycia Dantyszka, wraz z pogarszaniem si─Ö jego stanu zdrowia, wzrasta liczba brulion├│w zapisanych r─Ök─ů sekretarza. W korespondencji niemieckiej Dantyszek pos┼éugiwa┼é si─Ö sekretarzami w podobnych okoliczno┼Ťciach, jak przy listach ┼éaci┼äskich. Wi─Öcej informacji o funkcjonowaniu kancelarii Dantyszka mo┼╝na znale┼║─ç we wst─Öpie do inwentarza jego list├│w ┼éaci┼äskich, CEID 4/2. p. 7-23 oraz w po┼Ťwi─Öconym tej tematyce artyku┼éom Katarzyny Jasi┼äskiej-Zdun i Anny Skolimowskiej, w tomie Respublica Litteraria in action, politics and religion, CEID 5/2, p. 21-104. Najlepiej rozpoznanym spo┼Ťr├│d sekretarzy Dantyszka, pisz─ůcych w j─Özyku niemieckim, jest jego siostrzeniec Johann Lehmann, kt├│ry by┼é kanclerzem biskupa warmi┼äskiego w latach 1545-1548, a po ┼Ťmierci wuja kontynuowa┼é karier─Ö dochodz─ůc do stanowiska kustosza warmi┼äskiej kapitu┼éy katedralnej.

W kancelarii biskupiej zatrudnionych by┼éo zazwyczaj obok kanclerza przynajmniej kilku skryb├│w. Posiadali oni rozmaite wykszta┼écenie i wprowadzali do tekst├│w w┼éasne nawyki ortograficzne, a w przypadku j─Özyka niemieckiego, tak┼╝e cechy dialekt├│w u┼╝ywanych w miejscu ich pochodzenia. W po┼é─ůczeniu z charakterystycznym w tamtych czasach dla j─Özyk├│w wernakularnych brakiem norm ortograficznych skutkowa┼éo to ogromn─ů chwiejno┼Ťci─ů zapisu tekst├│w niemieckich. Cz─Östo te same s┼éowa s─ů pisane w r├│┼╝ny spos├│b przez t─Ö sam─ů osob─Ö w jednym tek┼Ťcie.

Powszechnie stosowan─ů norm─ů zapisu, kt├│ra odbiega jednak od obecnych regu┼é ortograficznych, by┼é zapis liter u, v i w oraz i, ii, y, kt├│rych nie stosowano zgodnie z ich warto┼Ťci─ů fonetyczn─ů, lecz zale┼╝nie od pozycji w s┼éowie. Litera v wyst─Öpuje na pocz─ůtku s┼éowa lub po przedrostku. Wewn─ůtrz s┼éowa pisano u, a zbitki uv, vu oddawano albo jako uu, albo jako w.

Chwiejno┼Ť─ç zapisu wyra┼╝a┼éa si─Ö w nast─Öpuj─ůcych zjawiskach:

  1. Zr├│┼╝nicowanie koloru i wysoko┼Ťci samog┼éosek: w tym samym s┼éowie samog┼éoska mog┼éa przyj─ů─ç form─Ö a, ├Ą, e, ├ albo o zale┼╝nie od przyzwyczaje┼ä pisz─ůcego, podobnie jest z samog┼éoskami u, ├╝, i.
  2. Powielanie spółgłosek z, c, s i k do cz, zc, tz, s, ss, sz, zs, ck, gk
  3. Wstawianie do grup spółgłoskowych dodatkowych liter b i p.
  4. Oboczno┼Ť─ç liter b i v
  5. Powielanie liter m i n oraz tendencja do zapisywania ich za pomoc─ů skr├│t├│w.
  6. Zapisywanie spółgłosek dźwięcznych na zmianę z ich odpowiednikami bezdźwięcznymi w pozycjach słabych, na przykład b jako p, d jako t itp.
  7. Zróżnicowanie funkcji h bezdzwięcznego: mogło ono służyć do oznaczenia samogłoski krótkiej, lub do jej wydłużenia.
  8. Liter─Ö u po przedrostku wbrew opisanej powy┼╝ej regule zapisywano dowolnie, jako u albo v.

Cz─Östotliwo┼Ť─ç wyst─Öpowania wy┼╝ej wymienionych zjawisk oraz stosowanie wi─Ökszej lub mniejszej ilo┼Ťci skr├│t├│w zale┼╝y od typu przekazu ┼║r├│d┼éowego. Chwiejno┼Ť─ç zapisu nasila si─Ö w brudnopisach, w mniejszym za┼Ť stopniu wyst─Öpuje w czystopisach i kopiach kancelaryjnych.

Warto po┼Ťwi─Öci─ç tak┼╝e nieco uwagi zr├│┼╝nicowaniu dialektalnemu list├│w niemieckich Dantyszka. W┼Ťr├│d korespondencji niemieckoj─Özycznej przewa┼╝a j─Özyk wczesno-nowo-wysoko-niemiecki (Fr├╝hneuhochdeutsch), niekt├│re listy pisane s─ů w j─Özyku ┼Ťrednio-dolno-niemieckim (Mittelniederdeutsch). Sam Dantyszek w m┼éodo┼Ťci pos┼éugiwa┼é si─Ö w korespondencji j─Özykiem ┼Ťrednio-dolno-niemieckim (Mittelniederdeutsch). Brak danych co do jego korespondencji wychodz─ůcej z lat dwudziestych, natomiast od powrotu do kraju (1532) Dantyszek pisa┼é ju┼╝ wy┼é─ůcznie w j─Özyku wczesno-nowo-wysoko-niemieckim (Fr├╝hneuhochdeutsch), nawet wtedy, gdy adresat u┼╝ywa┼é j─Özyka ┼Ťrednio-dolno-niemieckiego. Takim przyk┼éadem mo┼╝e by─ç korespondencja z Johannem von Werden. Zwraca tak┼╝e uwag─Ö fakt, i┼╝ Werden, b─Öd─ůc przez d┼éugi czas cz┼éonkiem rady miejskiej Gda┼äska i burmistrzem tego miasta (1526-1554), u┼╝ywa┼é w listach prywatnych j─Özyka ┼Ťrednio-dolno-niemieckiego, podczas gdy listy wysy┼éane przez rad─Ö miejsk─ů Gda┼äska zawsze pisane by┼éy w j─Özyku wczesno-nowo-wysoko-niemieckim. Podobnie listy od rady miejskiej Torunia by┼éy pisane po wczesno-nowo-wysoko-niemiecku, podczas gdy jego mieszka┼äcy pisali po ┼Ťrednio-dolno-niemiecku. Niew─ůtpliwie na terenach nadba┼étyckich j─Özyk wczesno-nowo-wysoko-niemiecki mia┼é bardziej oficjalny charakter i znamionowa┼é wy┼╝szy status osoby pisz─ůcej, ni┼╝ stosowany lokalnie ┼Ťrednio-dolno-niemiecki. Umiej─Ötno┼Ť─ç pos┼éugiwania si─Ö j─Özykiem wczesno-nowo-wysoko-niemieckim naby┼é zapewne Dantyszek ju┼╝ w wieku dojrza┼éym, w czasie podr├│┼╝y dyplomatycznych. J─Özyk ten ca┼ékowicie wypar┼é w jego tekstach nawyki j─Özykowe lat m┼éodo┼Ťci.

W zwi─ůzku z opisan─ů powy┼╝ej chwiejno┼Ťci─ů ortografii ┼║r├│de┼é prymarnych do tekst├│w niemieckich Dantyszka, w Korpusie zastosowano cz─Ö┼Ťciow─ů standaryzacj─Ö zapisu z pewnymi elementami transliteracji. Szczeg├│┼éowe zasady transkrypcji zosta┼éy podane w zak┼éadce ÔÇ×O KorpusieÔÇŁ.

Anna Skolimowska, Isabella Żołędziowska

Ôćĺ przejd┼║ do list├│w