?acina listw Dantyszka z roku 1537
J?zyk ?aci?ski u?ywany przez wybitnego humanist? w ?yciu codziennym zas?uguje na osobn? analiz?. Listy nie pisane z my?l? o publikacji, nie ukrywaj?ce pod form? listu innych gatunkw literackich ? listy, ktre s?u?y?y przede wszystkim bie??cej informacji i kontaktom mi?dzyludzkim ? stanowi? do takiej analizy doskona?y materia?.
Sposb zapisu tekstu
Poni?sze uwagi dotycz?ce zapisu tekstu ?aci?skiego przez Dantyszka opieraj? si? przede wszystkim na analizie autografw jego listw. Analizie tej poda?am tak czystopisy, jak i bruliony, maj?c jednak w pami?ci r?nice ich zastosowa?, z rezerw? podchodz?c zw?aszcza do brulionw, pisanych cz?sto w po?piechu lub niedbale, i w zwi?zku z tym nie zawsze uzewn?trzniaj?cych wyznawane przez ich autora regu?y zapisywania tekstu.
Zasady ortograficzne Dantyszka
1) Zapis grupy g?osek -ti-
W pozycji przed samog?oskami klasyczne -ti- zapisuje Dantyszek jako -ci-, z wyj?tkiem -tio- w pozycji po c i s oraz -tia- w pozycji po s. Wydaje si? te? mie? w pami?ci etymologi? etiam (et + iam), bowiem w listach oryginalnych, w ktrych d??y do poprawno?ci, przewa?a pisownia etiam (60%), za? w brulionach dominuje eciam (88%).
2) Dyftongi
Wyra?na jest tendencja do klasycznie poprawnej pisowni dyftongw ? w listach oryginalnych -ae- zapisane zosta?o wed?ug zasad ortografii klasycznej (najcz??ciej w graficznej postaci e caudatum) w 81% przypadkw. Kilkakrotnie odnotowa? mo?na tak?e hiperpoprawno?? zapisu (caetera, caeterum, claementer, sincaere).
Dyftong -oe- (w zapisie e caudatum) wyst?puje w analizowanych listach tylko dwukrotnie, w s?owach foedus i foedant, trudno bowiem uzna? za przyk?ad jednorazowy zapis s?owa poenitudo przy pomocy e caudatum wobec oboczno?ci poenitudo i paenitudo. Monoftong -e- wyst?puje natomiast w jednorazowym zapisie tragedia.
3) Litery u i v
Niemal w 100% przypadkw (6 wyj?tkw w czystopisach, 28 w brulionach, co stanowi u?amek procenta) Dantyszek pisze v na pocz?tku wyrazu. W ?rodku i na ko?cu wyrazu zawsze wyst?puje pisownia u, z jednym wyj?tkiem: konsekwentnie -v- wyst?puje w ?rodku wyrazu w z?o?eniach z przyimkiem in- (inviserem, invitabo, invitus, invtilem). Jako wyj?tek od tego wyj?tku rwnie? konsekwentnie pojawia si? z?o?enie in- + -u- w z?o?eniach z czasownikiem venio.
4) Geminaty
Wyra?na jest rwnie? tendencja do zapisywania geminat wed?ug regu? klasycznych. Za wa?ny wyj?tek nale?y tu uzna? s?owo litterae, zapisywane zazwyczaj skrtem, oprcz jednego wypadku w listach oryginalnych (literulae) i jednego wypadku w brulionach (literis); z braku innych ?wiadectw wypada uzna? t? ortografi? za wi???c?. Innym wyj?tkiem jest konsekwentne w czystopisach nieuwzgl?dnianie asymilacji wstecznej w niektrych z?o?eniach czasownikw z przyimkami (adferet, adfuturum, adnitendum, adnixsus ale: affectum, affectionis, assequetur, assecutus, asserat). Wyrazy pochodne od sollicito zawsze pisane s? przez jedno -l-, wyrazy pochodne od opportet zawsze pisane s? przez jedno -p-, czasownik bullio (wyst?puje tylko raz) zapisany jest przez jedno l.
5) Inne zaobserwowane prawid?owo?ci
- W z?o?onym czasowniku exspecto zawsze pomijane jest -s- (expecto).
- Niektre wyrazy rozpoczynaj?ce si? na a s? aspirowane (habunde, harena)
- Zawsze w czystopisach i w 67% przypadkw w brulionach s?owo beneuolentia ma pisowni? beniuolencia (33% brulionw: beneuolencia)
- S?owa pochodzenia greckiego, w j?zyku greckim zawieraj?ce g?oski ?, ? i ?, s? pisane odpowiednio przez ph (phanaticus, sicophanticique), th (Theodericus, aetherea, theologiae) i t (auctenticum, autenticum), nawet je?eli tradycyjny zapis ?aci?ski si? temu sprzeciwia. Hiperpoprawnie przez ph zapisane zosta?o s?owo prophanos.
- W s?owach siincerus i ociissime zdarza si? pisownia -ii- w miejsce klasycznego -i-.
Stosowanie przez Dantyszka majusku?y
Mo?na tak?e zaobserwowa? pewn?, cho? ograniczon? regularno??, je?li idzie o u?ywanie przez Dantyszka liter majusku?owych. Najwi?ksza konsekwencja wyst?puje tu w stosunku do nazw organizmw i instytucji spo?ecznych i politycznych (np. Regnum ? Krlestwo, Respublica ? Rzeczpospolita, Senatus Regni ? senat Krlestwa, Consilium ? sejm, Consilium ? Rada Pruska, Aula Regia ? dwr krlewski, Aula Caesarea ? dwr cesarski, Concilium ? sobr, Capitulum ? kapitu?a, Episcopatus ? biskupstwo, Magistratus ? zarz?d miasta, i inne). Bardzo obficie i raczej regularnie wyst?puje te? majusku?a w tytulaturze dostojnikw ?wieckich i ko?cielnych, poczynaj?c od cesarza i papie?a, poprzez krlw, ksi???t, biskupw, kasztelanw, na kanonikach i pomniejszych urz?dnikach ko?cz?c. Tu jednak zdarzaj? si? wyj?tki. Natomiast na pocz?tku zdania oraz na pocz?tku imion w?asnych i nazw geograficznych wielkie litery pojawiaj? si? w sposb dowolny. Do?? cz?sto, jakkolwiek trudno tu mwi? o konsekwencji, pojawiaj? si? tak?e na pocz?tku niektrych wyrazw pospolitych, przede wszystkim rzeczownikw (m.in. Exemplum ? kopia dokumentu, Copia ? kopia dokumentu, Cives ? mieszczanie, Indigena ? tubylec, Eques ? je?dziec, Equus ? ko?, Sigillum ? piecz??, Sacellum ? kaplica, Castrum ? zamek, Nuncius ? pos?aniec, Querela ? skarga, za?alenie, Subditus ? poddany etc. ). Charakterystyczn? prawid?owo?ci? jest zapis s?owa DEUS w ca?o?ci majusku??, ale rwnie? i od tej regu?y s? wyj?tki, jak np. zapisany w ca?o?ci minusku?? zwrot dei gracia. Wielk? liter? zawsze te? rozpoczynane jest imi? Christus, oraz pochodz?ce od niego wyrazy Christianus i Christianismus. Z kolei przymiotniki diuus w znaczeniu ?wi?ty, diuinus ? boski i beatus ? ?wi?ty, b?ogos?awiony ? rozpoczynane s? z ma?ej litery. Wszystko to sk?ada si? na obraz do?? konkretnego, lecz niezbyt regularnie stosowanego systemu ? wielkie litery s?u?? do wyr?nienia osb, poj?? i rzeczy, dla ktrych autor tekstu ?ywi specjaln? estym?, czasami za? tak?e do wyr?nienia w zapisie pocz?tku zdania lub my?li.
Interpunkcja Dantyszka
Interpunkcja Dantyszka jest interpunkcj? o znaczeniu retorycznym, co nie odbiega od wczesnych zwyczajw. Badaj?c j? wzi??am pod uwag? wszystkie rodzaje wsp?czesnych przekazw ?rd?owych. Jak ju? bowiem wspomnia?am, z analizy zachowanego w dwch formach: czystopisu (orygina?u) ? autografu oraz wsp?czesnej mu kopii kancelaryjnej listu Dantyszka do Giesego (IDL 1745) wynika, ?e kopie kancelaryjne wiernie id? pod wzgl?dem interpunkcji za czystopisem. Nie przeprowadzam rwnie? osobnej analizy interpunkcji brulionw i orygina?w, poniewa? statystycznie znaki interpunkcyjne wyst?puj? w nich z podobn? cz?stotliwo?ci?, stanowi?c oko?o 1,9 % wszystkich znakw tekstu.
W analizowanym tek?cie Dantyszek u?ywa nast?puj?cych znakw interpunkcyjnych
virgula / (3697-krotnie)
znak zapytania ? (trzykrotnie)
nawias ( ) (o?miokrotnie)
Virgula jest stosowana jako uniwersalny znak przestankowy. Najcz??ciej wyst?puje w funkcji wsp?czesnego przecinka, oko?o dwukrotnie rzadziej pojawia si? w funkcji kropki. Sporadycznie mo?na jej przypisa? rol? wsp?czesnego my?lnika, dwukropka, ?rednika, znaku zapytania i wykrzyknika. Spo?rd tych znakw przestankowych jedynie znak zapytania bywa zapisywany przez Dantyszka w odr?bnej formie, zbli?onej do wsp?czesnej (Quis autem adeo stupidus et bardus est, vt id, quod suum est, sciens emat?; Quid est quod Dei, cui nos commisimus, consilio et voluntati resistit? ). Nie przeszkadza to jednak Dantyszkowi stosowa? rwnie? virguli w funkcji znaku zapytania (np: Quis tamen huius tragoediae futurus sit exitus? ). Kilkakrotnie u?ywa Dantyszek nawiasw, podaj?c w nich zdania wtr?cone. Oto przyk?ady:
Quod vero nuncii isti putant mihi magnae esse ignominiae, quia maiestas regia adeo parum mihi dari commisisset (plus tum mihi datum est, erant enim 60 floreni), nihil me mouet
quidam de primis regni praelatis, mihi bene maxime volens, (nomen reticuit, quod tamen certa coniectura Dominacionis Vestrae Reuerendissimae esse deprehendi) cum eo de me rebusque meis plurima contulisset
Si masculum pepererit (sic stant pacta matrimonii) vera est coniunx; si feminam, solutum est coniugium: tamquam <tam> diu stupris vti liberum erit, quousque ex aliqua nascatur filius.
Wi?kszy ni? zwykle odst?p mi?dzy wyrazami najwyra?niej s?u?y Dantyszkowi jako oznaczenie miejsca, w ktrym wsp?cze?nie wypada?by koniec akapitu. Zawsze bowiem w nast?pnym zdaniu nast?puje przej?cie do innego tematu. Specyficzn? odmian? takiej sytuacji jest pojawienie si? na ko?cu frazy skrtu etc. Skrt ten zosta? u?yty przez Dantyszka ponad czterdziestokrotnie, z czego przynajmniej w kilkunastu przypadkach oznacza on odes?anie adresata listu do dobrze mu znanego tekstu, cytowanego lub parafrazowanego przez nadawc?. W?rd pozosta?ych ? jest ich oko?o 30 ? s? zarwno takie, po ktrych mo?na si? spodziewa?, i? odnosz? si? do niezidentyfikowanego przeze mnie autora, jak inne, ktre wydaj? si? nie mie? nic wsplnego z intertekstualno?ci?, pojmowan? jako wykorzystywanie cudzego tekstu pisanego do formu?owania w?asnych wypowiedzi. Mog? wszak?e odnosi? si? do tekstu nigdy nie zapisanego, np. do rozmw z adresatem lub do sformu?owa? charakterystycznych dla znanych adresatowi osb, wreszcie mog? sygnalizowa? pewn? skrtowo?? wypowiedzi, wi???c? si? z pomini?ciem dodatkowych argumentw czy przyk?adw. W ka?dym razie znamienne jest, ?e Dantyszek, wykorzystuj?c cudzy tekst do konstruowania w?asnego, pos?uguje si? skrtem etc. jedynie w ?ci?le okre?lonych warunkach, mianowicie wy??cznie wtedy, gdy za pomoc? parafrazy chce efektownie zako?czy? dany temat. Mo?na zatem przyj??, ?e skrt ten spe?nia dodatkowo funkcj? interpunkcyjn?.
Anna Skolimowska
Translated from Polish by Joanna Dutkiewicz and Maria Bo?enna Fedewicz